ในช่วง 2-3 ปีที่ผ่านมา ในด้านไวรัสวิทยาพื้นฐานของ HIV ได้มีการค้นพบในเรื่องของโปรตีนภายใน host cell ที่มีผลต่อการแบ่งตัวของเชื้อ จำนวนมาก ทั้งโปรตีนที่จำเป็นสำหรับเชื้อและโปรตีนที่มีฤทธิ์ต่อต้านเชื้อ การศึกษาเหล่านี้ช่วยทำให้เราเข้าใจรายละเอียดต่าง ๆ เกี่ยวกับการแบ่งตัวของ HIV ได้ดีขึ้น และเป็นที่คาดหวังว่าความรู้ความเข้าใจในเรื่องดังกล่าว จะนำไปสู่การพัฒนายาและวิธีการรักษาใหม่ ๆ ที่มุ่งเป้าไปขัดขวางกลไกเหล่านี้และเสริมกลไกต่อต้านเชื้อของ host ต่อไป

HIV มี genome ขนาดค่อนข้างเล็ก จึงสร้างโปรตีนขึ้นมาได้จำนวนไม่มากนัก ต้องอาศัยโปรตีนของ host cell ในหลาย ๆ ขั้นตอนในวงจรชีวิต ในขณะเดียวกัน HIV ก็ยังต้องพบกับโปรตีนของ host cell ที่มีฤทธิ์ต่อต้านเชื้ออีกด้วย โปรตีนของ host cell ทั้ง 2 กลุ่มนี้เป็นสิ่งที่กำหนดความสามารถในการติดเชื้อใน cell ชนิดนั้น ๆ ในบทความนี้จะขอกล่าวถึงเฉพาะโปรตีนที่มีผลยับยั้งการแบ่งตัวของ HIV เท่านั้น

Host cell สร้างโปรตีนบางชนิดขึ้นมาภายใน cell เพื่อทำหน้าที่ต่อต้านไวรัสโดยเฉพาะ โปรตีนเหล่านี้ถูกสร้างอยู่ตลอดเวลา (constitutive expression) ทำให้ cell มีความต้านทานต่อการติดเชื้อโดยธรรมชาติโดยไม่ต้องอาศัยสัญญาณกระตุ้นจาก cell หรือสารอื่น และทำให้สามารถเห็นผลของโปรตีนเหล่านี้ในการติดเชื้อใน cell เพาะเลี้ยงได้ด้วย กลไกต่อต้านเหล่านี้มีประสิทธิภาพไม่แพ้การตอบสนองในระบบภูมิคุ้มกัน และออกฤทธิ์ที่หลายขั้นตอนในวงจรชีวิตของไวรัส ตั้งแต่ การเข้าไปใน host cell, การเกิด uncoating, การเกิด reverse transcription เรื่อยไปจนกระทั่งถึง การผลิต progeny virus ออกมา ในที่นี้จะกล่าวถึงโปรตีน 2 ชนิด ที่ยับยั้งการแบ่งตัวของ HIV ในช่วงต้นของวงจรชีวิตหลังจากเข้าไปภายใน host cell (early post-entry steps) ซึ่งปัจจุบันทราบรายละเอียดค่อนข้างมาก คือ APOBEC3G/3F และ TRIM5?

TRIM5? เป็นโปรตีนใน family ของ Tripartite motif containing protein (TRIM) หน้าที่ของโปรตีนกลุ่มนี้ยังไม่ทราบชัด โปรตีนบางตัวใน family นี้ มีความสำคัญในกระบวนการพัฒนาการของ embryo, บางชนิดเมื่อเกิดเป็น fusion protein แล้วจะมีความสามารถในการก่อมะเร็งได้ เช่น โปรตีน PML ที่เมื่อ fuse กับ RAR? (retinoic acid receptor) สัมพันธ์กับการเกิดมะเร็งเม็ดเลือดขาวชนิด Promyelocytic leukemia สมาชิกใน family นี้ พบมากถึง 37 ชนิดในมนุษย์ และเชื่อกันว่า สมาชิกอื่น ๆ ใน family นี้อาจมีฤทธิ์ในการยับยั้งการแบ่งตัวของ HIV หรือ retrovirus อื่น ๆ ได้
����������กลไกในการต่อต้าน HIV นั้น ยังไม่ทราบรายละเอียดมากนัก TRIM5? ทำงานใน cell ที่ติดเชื้อนั้น ๆ ซึ่งต่างจาก APOBEC3G/3F โดยยับยั้ง early post-entry steps ซึ่งอาจเป็น uncoating หรือ reverse transcription โดยเป้าหมายอยู่ที่โปรตีน capsid ซึ่งเป็นโปรตีนที่ห่อหุ้ม genome ของ HIV ไวรัสลูกผสมที่ถูกสร้างให้มี capsid ของไวรัสที่ TRIM5? ยับยั้งได้ก็จะไม่สามารถติดเชื้อใน cell ที่สร้าง TRIM5? เช่นเดียวกับไวรัสที่เป็นต้นกำเนิดของ capsid นั้น ผลการยับยั้งของ TRIM5? ขึ้นอยู่กับปริมาณเชื้อด้วย พบว่าหากปริมาณเชื้อมาก ผลการยับยั้งจะถูกเอาชนะไป
����������HIV ก็พัฒนากลไกหลบหลีกการทำงานของ TRIM5? เช่นเดียวกัน โดยการใช้โปรตีน capsid ที่ไม่ไวต่อ TRIM5? ของมนุษย์ แต่จะพบว่าโปรตีน capsid ของ HIV จะไวต่อ TRIM5? ของลิงหลายชนิดเช่น African green monkey, rhesus macaque (เช่นเดียวกัน โปรตีน capsid ของ SIV ที่ติดเชื้อใน African green monkey และ rhesus macaque ก็จะไม่ไวต่อ TRIM5? ของลิงที่เป็น host ของเชื้อนั้น ๆ) บางการศึกษาระบุว่า โปรตีน capsid ของ HIV อาจหลบหลีก TRIM5? ด้วยการจับกับโปรตีนของ host cell ชนิดหนึ่งเพื่อบังตำแหน่งจับของ TRIM5?
����������TRIM5? มีความหลากหลายค่อนข้างมาก ซึ่งเชื่อว่าอาจมีความสามารถในการยับยั้ง HIV ได้ไม่เท่ากัน และอาจทำให้การดำเนินโรคในผู้ติดเชื้อ HIV แตกต่างกันด้วย

จะเห็นว่า host cell ได้พัฒนาระบบป้องกันการติดเชื้อ HIV ขึ้น ในขณะเดียวกัน ไวรัสก็พัฒนากลไกหลบหลีกหรือเจาะทำลายระบบดังกล่าว เพื่อให้สามารถอยู่รอดใน host ได้ ถึงแม้ว่าระบบของ APOBEC3G/3F และ TRIM5? ดูเหมือนจะล้มเหลวในการป้องกันการติดเชื้อ แต่ก็อาจมีผลต่อ HIV อยู่บ้างเหมือนกัน เชื่อว่าผลของ APOBEC3G/3F ทำให้ HIV genome มีปริมาณ T ในสายลบ (A ในสายบวก) มากผิดปกติ และเชื่อว่าทั้ง 2 ระบบนี้ช่วยลดอัตราการกระโดดข้าม species ของ SIV จากลิงมาสู่คน (ดังที่เป็นสาเหตุของการเกิด HIV-1 และ HIV-2 มาแล้ว) ความเข้าใจในรายละเอียดของความสัมพันธ์ระหว่าง host และไวรัสเหล่านี้จะช่วยให้เราสามารถคิดค้นวิธีการใหม่ ๆ เพื่อใช้รักษาผู้ติดเชื้อ HIV ต่อไป